{"id":2823,"date":"2014-04-18T08:52:26","date_gmt":"2014-04-18T07:52:26","guid":{"rendered":"http:\/\/jerzykosacz.pl\/?p=2823"},"modified":"2014-04-19T06:05:26","modified_gmt":"2014-04-19T05:05:26","slug":"szkoci-w-kwidzynie","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/jerzykosacz.pl\/index.php\/archives\/2823","title":{"rendered":"Szkoci w Kwidzynie"},"content":{"rendered":"

\n\t   \"Adam-Blackhall.jpg\"<\/a>     W \u015bredniowiecznym Kwidzynie, jak i we wszystkich innych miastach pa\u0144stwa krzy\u017cackiego, obowi\u0105zywa\u0142y ró\u017cne ograniczenia migracyjne i osiedle\u0144cze. W 1308 roku wielki mistrz Sigfried Feuchtwanger wyda\u0142 surowy zakaz dotycz\u0105cy \u017bydów: „De non tolerandis Judaeis”. A w samym Kwidzynie niemieccy rajcy bronili si\u0119 przed polskim \u017cywio\u0142em szczególnymi zapisami stanowi\u0105cym zbiór praw miejskich w wilkierzu z 1480 r., nast\u0119puj\u0105cymi dyrektywami:\n<\/p>\n

\n\t<\/p>\n

\n\t\t„35. \u017baden rodowity Polak nie mo\u017ce zosta\u0107 obywatelem (mieszczaninem) w Kwidzynie ani zajmowa\u0107 si\u0119 wytwarzaniem \u017cywno\u015bci.<\/strong><\/span><\/em>\n\t<\/p>\n

\n\t\t36. Nie mo\u017ce \u017caden Polak domu wybudowanego w mie\u015bcie Kwidzynie kupowa\u0107. Je\u017celi jednak godny zaufania Polak posiada listy szlachetnego, uczciwego pochodzenia i chcia\u0142by na kawa\u0142ku pustego gruntu budowa\u0107, to Rada mo\u017ce na to i na uprawianie \u017cywno\u015bci zezwoli\u0107 i jego dzieci mog\u0105 dziedziczy\u0107. Je\u015bli jednak chcia\u0142by sprzeda\u0107, to mo\u017ce tylko Niemcowi a nie Polakowi sprzeda\u0107.<\/strong>” (T\u0142um.: Dionizy Górniewski) <\/span><\/em>\n\t<\/p>\n<\/blockquote>\n

<\/p>\n

\n\tPo likwidacji pa\u0144stwa zakonnego i sekularyzacji Prus Ksi\u0105\u017c\u0119cych coraz cz\u0119\u015bciej odst\u0119powano od \u015bredniowiecznych rygorów osiedle\u0144czych , co istotnie ró\u017cnicowa\u0142o mieszank\u0119 ludno\u015bciow\u0105 ziem pruskich. Obok podtrzymywania preferowanego przez zakon osadnictwa na wschodzie ludno\u015bci niemieckiej, w czasach nowo\u017cytnych rozpocz\u0119\u0142o si\u0119 na by\u0142ych terenach krzy\u017cackich osadnictwo ró\u017cnych innych grup narodowo\u015bciowych. Niebagateln\u0105 zach\u0119ta dla osadnictwa w pa\u0144stewku rz\u0105dz\u0105cego z Królewca ksi\u0119cia Albrechta, jak pó\u017aniej w ca\u0142ym pa\u0144stwie pruskim by\u0142y swobody religijne. Protestantyzm krusz\u0105cy dotychczasowy monopol religijny rozprzestrzenia\u0142 si\u0119 poprzez ro\u017cne grupy wyznaniowe bazuj\u0105ce na naukach Lutra i jego nast\u0119pców. Zatem w Kwidzynie znalaz\u0142a schronienie grupa religijna Braci Czeskich. Nawet dostali tu oni w u\u017cytkowanie po\u0142udniow\u0105 naw\u0119 katedry oraz pomieszczenie na szkó\u0142ke dla dzieci czeskich wygna\u0144ców przy ul. W\u0105skiej<\/a>, któr\u0105 do 1554 r. prowadzi\u0142 czeski pastor Jan Rokyta<\/a>. Najwa\u017cniejsza okaza\u0142a si\u0119 jednak fala osadnictwa menonitów. Zbiegli przed prze\u015bladowaniami religijnymi przybysze z Niderlandów okazali si\u0119 szczególnie u\u017cyteczni w okolicach Dolnej Wis\u0142y, Gda\u0144skich, Malborskich i Elbl\u0105skich \u017bu\u0142aw. W krajobrazie pradoliny Dolnej Wis\u0142y do dzi\u015b odczytujemy pozostawione przez menonitów „pomniki” ich minionej obecno\u015bci w postaci trwa\u0142ych \u015bladów in\u017cynierii wodnej, kultury rolnej oraz budownictwa. Mniej znacz\u0105ce, bo ju\u017c tylko symboliczne i pami\u0105tkowe \u015blady obecno\u015bci w Kwidzynie pozostawi\u0142o osadnictwo przyby\u0142ych tu w XVI wieku Szkotów. Pojawiali si\u0119 oni tutaj ju\u017c wcze\u015bniej, bo istniej\u0105 pisemne \u015blady ich najmowania si\u0119 do s\u0142u\u017cby w armii krzy\u017cackiej, jak i udzielania zakonowi kredytów. Przez porty w Gda\u0144sku i w Królewcu w XVI i XVII w. przyp\u0142yn\u0119\u0142o ok. 30 – 40 tys. Szkotów. Wyje\u017cd\u017cali oni ze swej ojczyzny w poszukiwaniu lepszych warunków \u017cycia, pracy i w ucieczce przed prze\u015bladowaniami religijnymi, co dotyczy\u0142o katolików i prezbiterian. Szkoci ws\u0142awili si\u0119 g\u0142ównie jako najemnicy w wojsku polskim, pruskim , szwedzkim i w rosyjskim. Jako bardzo profesjonalni i dzielni w tym fachu byli werbowani przez wszystkich. Jednocze\u015bnie Szkotów mia\u0142 w swym wojsku Stefan Batory, jak i broni\u0105cy si\u0119 przed nim w 1577 roku Gda\u0144szczanie, którzy wynaj\u0119li szkocki regiment dowodzony przez Williama Stewarta w sile 700 \u017co\u0142nierzy. Ich dzielno\u015b\u0107 tak zaimponowa\u0142a Batoremu, \u017ce próbowa\u0142 namówi\u0107 do s\u0142u\u017cby u siebie – jednak spotka\u0142 sie z odmowa i regiment ów powróci\u0142 na s\u0142u\u017cb\u0119 niderlandzk\u0105. Poza wojaczk\u0105 zajmowali si\u0119 Szkoci g\u0142ównie handlem, lecz wykazywali si\u0119 szczególn\u0105 zdolno\u015bci\u0105 do asymilacji w miejscach swego osiedlenia. Bez przeszkód przejmowali j\u0119zyk i religi\u0119 tubylców, a najch\u0119tniej posa\u017cne córki maj\u0119tnych mieszczan w pruskich i polskich miastach. Liczne s\u0105 przyk\u0142ady udanych karier urz\u0119dniczych zasymilowanych Szkotów, jak cho\u0107by Aleksander Czamer ( Alexander Chalmers , 1645 – 1703), który przez cztery kolejne kadencje by\u0142 burmistrzem Warszawy. Zanim opanowali wybrane dziedziny gospodarcze (kupiectwo, bankowo\u015b\u0107, apteki, magazyny itp. ) pierwsi szkoccy przybysze do Kwidzyna i okolic pojawili si\u0119 jako handlarze tekstyliami. Byli to domokr\u0105\u017ccy sprzedaj\u0105cy towary niezb\u0119dne w gospodarstwie domowym jak: pasmanteria, ig\u0142y, szpilki, grzebienie, no\u017cyczki. Ich konkurencyjna skuteczno\u015b\u0107 budzi\u0142a zawi\u015b\u0107 miejscowych kupców, którzy zabiegali o specjalne ograniczenia aktywno\u015bci handlowej Szkotów. To w Kwidzynie w 1596 r. rada miejska na\u0142o\u017cy\u0142a specjalny podatek (marktgeld) dyskryminuj\u0105cy szkockich handlarzy suknem. W innych miejscach zdarza\u0142y si\u0119 lokalne zarz\u0105dzenia adresowane „przeciw handlarzom szkockim, \u017bydom, Cyganom i innym lu\u017anym”. Oburza\u0142y ich nie tyle same ograniczenia, co towarzystwo w jakim ich lokowano.\n<\/p>\n

\n\tW Kwidzynie, w do\u015b\u0107 krótkim czasie Szkoci wtapiali si\u0119 w miejscowe mieszcza\u0144stwo a nawet w lokalny establishment. Z dokumentacji miejskiej pochodzi informacja, \u017ce w Kwidzynie w 1606 roku dzia\u0142a\u0142y cztery z o\u015bmiu zarejestrowanych szkockich warsztatów tkackich majstrów: George Allan, David Feller , Andreas Morgiss, Thomas Stehler. Znane s\u0105 nazwiska innych szkockich rzemie\u015blników w mie\u015bcie: O. Hutcheson, J. Lawson, A. Morris, M. Stirling. Szkotem byli: miejscowy pocztmistrz oraz ju\u017c w czasach pruskich królewski nadle\u015bniczy. Mniej wi\u0119cej w tym samym czasie (1595 r.) w Sztumie mieszka\u0142o trzech Szkotów: Jacob Rennie , M. Steinson i Dawid Trumb. Z Kwidzynem mia\u0142 zwi\u0105zki naukowiec i \u015bwiatowej s\u0142awy podró\u017cnik Jerzy Reinhold (1729-1798). Przyjecha\u0142 z Tczewa po nauki w tutejszej szkole \u0142aci\u0144skiej, po czym uczy\u0142 si\u0119 w toru\u0144skim gimnazjum akademickim a nast\u0119pnie studiowa\u0142 w Berlinie. W czasie swej kwidzy\u0144skiej edukacji mieszka\u0142 w rodzinie burmistrza. Po zako\u0144czeniu studiów powróci\u0142 do Kwidzyna, by poj\u0105\u0107 za \u017con\u0119 poznan\u0105 tu córk\u0119 burmistrza Justyn\u0119 El\u017cbiet\u0119 Nikolei.\n<\/p>\n

\n\tPo kwidzy\u0144skich Szkotach pozosta\u0142y pami\u0105tki zachowane w miejscowej katedrze. Szczegó\u0142owo opisa\u0142 je w 1930 r. William Douglas Simpson (1896-1968) historyk ze szkockiego uniwersytetu w Aberdeen (W.D. Simpson: „Scottish Memorials in Marienwerder Cathedral in Pomesania”, 1930). Najznaczniejsz\u0105 osob\u0119 upami\u0119tnia odnowione w ostatnich latach epitafium obok wej\u015bcia do kaplicy Groebenów. \"P1330727.jpg\" (fot. autora)\n<\/p>\n

\n\tJest to kamienna tablica po\u015bwi\u0119cona pami\u0119ci Adama Blackhall (1670 – 1711), który przez 18 lat by\u0142 cz\u0142onkiem rady miejskiej i s\u0119dzi\u0105 w Kwidzynie. Jest tam tak\u017ce informacja, \u017ce spoczywa on tam ze swoja \u017con\u0105 Ann\u0105 Blackhall (de domo: Hildebrandt). Dalszy ci\u0105g inskrypcji na epitafium jest troch\u0119 nietypowy, bowiem dowiadujemy si\u0119, \u017ce wdowa Blackhall „obecnie jest zam\u0119\u017cna z brygadierem Frazerem” , co wypada t\u0142umaczy\u0107, \u017ce tablica nagrobna powsta\u0142a jeszcze za jej \u017cycia. Tym bardziej, \u017ce w zako\u0144czeniu podana jest data jej zgonu tylko in blanco (17..r.). Poniewa\u017c sk\u0105din\u0105d wiemy i\u017c prze\u017cy\u0142a ona pierwszego m\u0119\u017ca zaledwie o cztery lata, st\u0105d mo\u017cna lokowa\u0107 dat\u0119 powstania epitafium na lata 1711-1715. Epitafium Blackhall’ów wykonane jest w marmurze , którego p\u0142yty zamyka ozdobna drewniana rama z barokow\u0105 dekoracj\u0105. Na rogach tympanonu siedz\u0105 p\u0142acz\u0105ce putti z pochodniami opuszczonymi p\u0142omieniem do do\u0142u.  Doln\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 wie\u0144czy charakterystyczny dla epoki motyw vanitas z trupi\u0105 czaszk\u0105 przybran\u0105 w wieniec kukurydziany i ze skrzyd\u0142ami nietoperza. \"P1330738.jpg\" \"P1330725.jpg\" Na rogach tympanonu siedz\u0105 p\u0142acz\u0105ce putti z pochodniami opuszczonymi p\u0142omieniem do do\u0142u.  Doln\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 wie\u0144czy charakterystyczny dla epoki motyw vanitas z trupi\u0105 czaszk\u0105 przybran\u0105 w wieniec kukurydziany i ze skrzyd\u0142ami nietoperza.\n<\/p>\n

\n\tDouglas Simpson analizuje herby z epitafium i podaje, \u017ce Blackhall wywodzi\u0142 si\u0119 ze starego rodu szkockiego, który w okolicach Aberdeen posiada\u0142 do 1590 r. baroni\u0119 Barra, z zamkiem dobrze zachowanym do dzisiaj. Inni cz\u0142onkowie jego rodu wyemigrowali do Polski i osiedlili si\u0119 w Lublinie, w Krakowie i w Gda\u0144sku. Wdowa po s\u0119dzim wysz\u0142a za m\u0105\u017c za rodaka swego pierwszego m\u0119\u017ca brygadiera wojsk rosyjskich Thomasa Frazera, który dos\u0142u\u017cy\u0142 si\u0119 swej rangi w armii cara Piotra I. Na filarach katedry kwidzy\u0144skiej pod empor\u0105 organow\u0105 widniej\u0105 dwa pobr\u0105zowione stiukowe medaliony wykonane przez miejscowego rze\u017abiarza Heinricha Medema (1833-1868). Przedstawiaj\u0105 one brygadiera Frazera (+1728) i jego ma\u0142\u017conk\u0119 Ann\u0119 Frazer (+1715).\n<\/p>\n

\n\t\"Thomas-Frazer.jpg\"(Foto Marburg – Bildarchiv)\"Anna-Frazer.jpg\"(Foto Marburg – Bildarchiv)\n<\/p>\n

\n\tThomas Frazer zosta\u0142 zapami\u0119tany przez wspó\u0142czesnych mu kwidzyniaków jako fundator ozdobnych siedzisk w katedrze dla cz\u0142onków Kolegium Magistrackiego, a przede wszystkim jako fundator stypendium przeznaczonego dla miejscowych m\u0142odzie\u0144ców podejmuj\u0105cych studia na uniwersytecie w królewieckiej Albertinie lub w Halle. M. Toeppen podaje, \u017ce z testamentowego zapisu Frazera z 20 grudnia 1715 r. oraz pó\u017aniejszej darowizny Samuela Jeschke kapita\u0142 stypendialny w 1868 r. wynosi\u0142 jeszcze 3.221 talarów i 9 srebrnych groszy. Jest jeszcze jedna pami\u0105tka po rodzinie Blackhall i to bardzo okaza\u0142a. Jest ni\u0105 jeden z dwu katedralnych protestanckich konfesjona\u0142ów – kazalnic. \n<\/p>\n

\n\t \n<\/p>\n

\n\t\"konfesjona\u0142-I-kol..jpg\"(fot. autora)\"konfesjona\u0142-II.jpg\"(fot. autora)\n<\/p>\n

\n\tBogato zdobiony z licznymi rze\u017abami i panelami p\u0142askorze\u017ab zadaszony baldachimem konfesjona\u0142 posiada dedykacj\u0119 z 1716 roku, mówi\u0105ca i\u017c ufundowa\u0142a go „z pobo\u017cnego serca” Barbara Charlotta z d. Blackhall (1689-1754). By\u0142a ona córka jedynaczka Adama i Anny Blackhall. Drugi, nieomal bli\u017aniaczy konfesjona\u0142 ufundowa\u0142 w tym samym roku jej m\u0105\u017c Christian Reinhold Klein królewski le\u015bniczy. Migracja ze Szkocji przez port w Gda\u0144sku przybiera\u0142a takie rozmiary, \u017ce w 1615 roku król Jakub I wyda\u0142 edykt, który mia\u0142 j\u0105 ograniczy\u0107. Zakazano wpuszczania na pok\u0142ad statków m\u0142odych ludzi (obojga p\u0142ci), chyba \u017ce posiadaj\u0105 listy, w których rodzina wzywa ich do przybycia ze Szkocji lub s\u0105 oni w posiadaniu maj\u0105tku (pieni\u0119dzy, towarów) który umo\u017cliwi im prze\u017cycie przynajmniej jednego roku. Edykt ten Ju\u017c po roku nie egzekwowano w szkockich portach postanowie\u0144 tego edyktu. Tysi\u0105ce Szkotów wysiada\u0142o w ba\u0142tyckich portach i wielu z nich nie wraca\u0142o ju\u017c do ojczyzny. Wykazywali oni podziwian\u0105 przez innych zdolno\u015b\u0107 asymilacji w nowych \u015brodowiskach oraz solidarno\u015b\u0107 wzajem siebie, jak i lojalno\u015b\u0107 wobec przyjmuj\u0105cych ich tubylców.\n<\/p>\n

\n\tW naszych czasach jeste\u015bmy \u015bwiadkami trwaj\u0105cej swoistej rewizyty Polaków, których w Szkocji jest ju\u017c ponad pó\u0142 milion, a w tym spora gromada kwidzyniaków. Wypada mie\u0107 nadziej\u0119, \u017ce oni pozostawi\u0105 tam równie\u017c dobr\u0105 pami\u0119\u0107 o swoim pobycie.\n<\/p>\n

\n\t \n<\/p>\n

\n\t <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

        W \u015bredniowiecznym Kwidzynie, jak i we wszystkich innych miastach pa\u0144stwa krzy\u017cackiego, obowi\u0105zywa\u0142y ró\u017cne ograniczenia migracyjne i osiedle\u0144cze. W 1308 roku wielki mistrz Sigfried Feuchtwanger wyda\u0142 surowy zakaz dotycz\u0105cy \u017bydów: „De non tolerandis Judaeis”. A w samym Kwidzynie niemieccy rajcy bronili si\u0119 przed polskim \u017cywio\u0142em szczególnymi zapisami stanowi\u0105cym zbiór praw miejskich w wilkierzu z 1480 […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[21],"tags":[150,32,151],"class_list":["post-2823","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-kwidzynalia","tag-adam-blachall","tag-kwidzyn","tag-thomas-frazer"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/jerzykosacz.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2823","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/jerzykosacz.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/jerzykosacz.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jerzykosacz.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jerzykosacz.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2823"}],"version-history":[{"count":17,"href":"https:\/\/jerzykosacz.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2823\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2841,"href":"https:\/\/jerzykosacz.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2823\/revisions\/2841"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/jerzykosacz.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2823"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/jerzykosacz.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2823"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/jerzykosacz.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2823"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}